Na 3,5 jaar heb ik het armbandje van je jongste dochter afgedaan. Met een knagend geweten, buikpijn en de niet te beantwoorden vraag: Waarom? Ze gaf me het armbandje een paar weken voordat ze. Als ik het aan jou vertel oma, lukt het me niet het laatste woord uit m’n toetsenbord te krijgen. Terwijl, je bent zelf ook allang niet meer hier. Ik heb het even opgezocht, 11 december is het 33 jaar geleden. Je dochter en ik, we zaten in haar achtertuin onder de parasol, het was meer dan warm. Er waren vissen in de vijver, loslopende kippen en bloembedden vol lelietjes-van-dalen. Ze haalde het bandje van haar pols en schoof ’m over de tafel naar me toe. Ik had me graag herinnerd wat ze er voor veelzeggends bij vertelde, maar ik weet alleen nog dat ze zei dat ze ’m elke dag om had en dat ie, ze lachte erbij, niet veel waard was. Ik deed ’m om en heb ’m al die tijd niet meer afgedaan. Tot vandaag dus. Omdat ik een nieuw sporthorloge met stappenteller, hartslagmeter en GPS heb. Dat ik niet links kan dragen vanwege die kutarm, maar dat kan ik tegen jou echt niet zeggen. Te dikke arm dan. Rechts zitten al vier armbandjes vol herinneringen en samen met het horloge is het gewoon teveel. Dus moet er een weg. Die van je dochter past er het minst goed bij en zo mooi is ie nou ook weer niet. Zo praat ik het goed voor mezelf. Wat vind jij? Kan ik het maken? Of? Oh, je weet natuurlijk niet eens wat een stappenteller is, laat staan GPS. Nou, ik hoop maar dat je denkt: ’t Is der de tied veur. Dankjewel oma, dikke smok.
Het was de dag van pakjesavond. Aan de vogelvoedersilo die aan het vogelvoederstation in onze postzegeltuin hangt, hing een specht. Een grote bonte. Ik bestudeerde ’m niet, maar pakte mijn telefoon om een foto te maken. Weg was ie al. In de appgroep van de eerste liefdes werden foto’s uit het noorden gepost. Tuinen met sneeuw, kerstbomen vol lampjes. Onze boom stond nog buiten, dichtbij de gevel. Acclimatiseren noemde ik dat. Bloot en scheef hing ie in de kerstboomstandaard. Met druppels van de regen. De decembermaand. ‘Ik vind het altijd zo’n gezellige periode’, schertste het in diezelfde appgroep. ‘In Spanje zijn veel te veel feestdagen en het is te warm voor kerst’, foeterde de ander. Ik dacht aan mijn kerstservies met de beker waarop een afbeelding staat van een meisje dat een sneeuwpop kust. Nog een dag wachten en ik zou er weer naar kunnen kijken en de zoon zou weer kunnen mopperen dat die beker echt veel te klein was. En om dat te voorkomen zou ik ook een kleinere versie van diezelfde beker voor hem op tafel zetten. Met een kleiner meisje erop, dat een kleinere sneeuwpop kust. Morgen mocht ik pas de Merry Christmas lichtbak van de bovenste plank uit de berging halen. Nog een etmaal en dan zou ik ’m voor het raam naast de voordeur hangen. 71 Flikkerende lichtjes waarvan 12 stuk, in roodblauwgroengeel met negen verschillende standen, variërend van krijsend tot kalmerend. Ik keek toch even in de berging. In de doos onder de kerstlichtbak zag ik in een doorzichtig zakje de figuren uit de kerststal. Ik hield me in en liet baby Jezus, Maria, Jozef, de drie wijzen, de herder, de os, de ezel en de schapen in een janboel liggen. Nog even wachten en dan zou ik ze allemaal keurig in het gelid in de stal zetten – de dochter en de zoon zouden de traditionele indeling keer op keer ontwrichten – en op kerstavond pas, zou ik baby Jezus in de kribbe leggen. Tot 24 december zouden de zoon en de dochter ’m omstebeurt op de meest onmogelijke plekken in de woonkamer verstoppen. Onder de kerststalfiguren lag de onesie van hond M. Een roodwit fleece geval met rendieren erop. Ook dit jaar zou ik de hond erin persen en zou man E ’m weer bevrijden. De zaden en noten in het vogelvoederstation waren bijna op. Dat was voornamelijk de schuld van de stadspapegaaien die schijt hadden aan de eetlust van de koolmezen, roodborstjes en vinkjes. Ik vulde het bij. Dat klusje mocht ik vandaag van mezelf wel doen.
Voor de boekenclub lees ik Onder buren van Juli Zeh. De hoofdpersoon, een copywriter, is van Berlijn naar het platteland verhuisd en ziet in elke vliegende Vlaamse gaai de geest van haar overleden moeder. Dat past fijn in mijn straatje, maar er is ook het nodige aan te merken op het boek, zoals de mislukte Nederlandse vertaling van Über Menschen, de oorspronkelijke titel. Met de verkiezingsuitslag nog vers in het geheugen is het onderwerp, de kloof en de brug tussen links intellectuelen en nazi’s, interessant. [Even tussendoor, ik krijg buikpijn van zo’n cliché zinnetje als ‘met de verkiezingsuitslag nog vers in het geheugen’ en toch corrigeer ik het niet en blijf ik wachten op wat er gaat gebeuren als ik het laat staan.] Er staat een mooie verhandeling in het boek over het concept standpunt. De hoofdpersoon woont naast een nazi met wie ze soms samen eet, die haar helpt met het opknappen van haar nieuwe huis en op wiens kind ze past. Gewoon, wat buren doen. Ze vraagt zich af of ze wel of niet naast de nazi moet blijven wonen. Maar het lukt haar niet om hierover een standpunt in te nemen. ‘Zonder standpunt is er geen orde. Zonder standpunt blijft de wereld chaotisch en onbegrijpelijk, en dat doet meer pijn dan ze hebben kan. Dus doet ze wat alle verwarde zielen doen in richtingloze tijden: ze zoekt waarheid in informatie. (…) Maar is informatie hetzelfde als waarheid? (…) Je kunt informatie wenden en keren. De waarheid blijft hetzelfde. De waarheid is dat het helemaal niet uitmaakt of ze vertrekt of blijft. Omdat nazi’s niet ophouden te bestaan alleen maar omdat je niet meer naast ze woont.’ Standpunten zijn moeilijk vind ik. Vaak heb ik ze niet eens. Overal is wel wat voor te zeggen, tegen in te brengen. Mensen die hun standpunt zelfverzekerd verkondigen – waar ik jaloers op ben – hebben meer kans op confrontaties – waar ik bang voor ben. Standpunt is een statisch woord, een stilstaand begrip: daar sta je dan met je punt. Nou gefeliciteerd. Doe mij maar een komma.
Je ring lag op het bureau van je kleinzoon. Daar ligt ie veel vaker – altijd als hij aan het sporten is, maar nu zag ik ’m ineens. De binnenkant spiegelglad omdat jij ’m jarenlang – wat is het ook alweer, iets van 50 jaar? – hebt gedragen. De ring is zelfs zo glad geworden, dat ie een tijdje terug is gebroken en je kleinzoon naar de juwelier is geweest om ’m weer dicht te laten smelten. Ja pap, ik heb je te lang niet gesproken. Die kleinzoon is allang een jonge man met een brede rug, die nog veel te leren heeft en een hart vol liefde te geven heeft. Op de dag dat ik je ring zag, zag ik ook de kamperfoelie achter in onze postzegeltuin. Toen we hier net kwamen wonen, kreeg ik ’m van jou als stekje. Meer dan twee meter hoog is ie, royaal over de pergola hangend. Zelfs zonder blaadjes en kletsnat is ie prachtig. Ondertussen spreekt je kleindochter ook Spaans. Weet je nog dat jij ook een cursus deed omdat jullie altijd naar de Canarische Eilanden op vakantie gingen? Op zich kun je je daar in het Duits prima redden, maar toch. Ook zij is gegroeid. Steeds meer zichzelf en aan het kiezen om te studeren in Utrecht of Groningen. Drie keer raden wat jouw voorkeur heeft. En ik? Ik schrijf door. Al best een tijdje. Vandaag typ ik alleen met rechts. Mijn linkerarm is dikker vanwege het lymfoedeem. Ik heb ’m ingezwachteld en dan wordt het wel weer wat beter, maar toch. Het maakt me verdrietig, eenzaam ook. Wat zou jij zeggen? Niet zo veel denk ik. Je kunt ook moeilijk zeggen dat het wel goed komt, want dat komt het niet. Of dat het gaat wennen, want doet het alsmaar niet. Soms als ik voor de spiegel sta zie ik een vrouw van middelbare leeftijd met best iets leuks aan, maar alles wordt verpest door een olifantenarm. Ja, ik zal het wel onnodig erger maken dan het is. Maar ik ben blij dat je even naar me wilt luisteren. Dat is genoeg. Ik was nog naar een toneelstuk over de slavernij. Een blanke en een zwarte vrouw gaan op zoek naar hun voorouders. De zwarte blijkt een nazaat van tot slaaf gemaakten die op een plantage in Suriname moesten werken en de witte bleek een nazaat van een van de eigenaren. Ik dacht aan onze familie. Je broer die getrouwd is met een vrouw die lang geleden met haar dochtertje vanuit Suriname naar Nederland kwam. Je zoon wilde de kleur van de wang van het nichtje vegen. Dat werd ’m vergeven omdat ie verstandelijk gehandicapt was, wat je tegenwoordig denk ik niet meer zo mag noemen. En ik, die er nooit bij stil heeft gestaan hoe anders hun achtergrond, hun wortels wel niet zijn. En weer wordt het een serieus en verdrietig stukje. Terwijl vanavond pap, ga ik met vriendin I naar de Grote Bingo Diner Show in Paradiso. Met Amsterdamse meezingers, zuur van Kesbeke, Hazes én Kerst én Guilty Pleasure Bingo, patat van de FEBO en biefstuk van Loetje. Ik doe m’n Ajax vest aan, het shirt met de drie rode Andreas kruizen van je schoonzoon en m’n Ajax samba’s. Zin om mee te gaan? Smok!
Mijn kop spatte uit elkaar. Een soort van tegelijkertijd hield ik mij bezig met vier ingewikkelde dingen. Die ik ook nog allemaal in dit stukje moest en zou proppen. Desnoods in kromme zinnen. Eerst was daar de discussie over waar het heen zou moeten met het land in de groepsapp van de eerste liefdes. Op de verkiezingsdag vlogen er maar liefst 126 apps waarvan één verwijderde, tussen Winschoten, Nieuw Scheemda, Amsterdam en Valencia, waarvan er twee bleven hangen. Het gedicht ‘Roeping’ van Gerard Reve dat met de kennis van nu de uitslag al goed voorspelde. Zuster Immaculata die al vier en dertig jaar verlamde oude mensen wast, in bed verschoont, en eten voert, zal nooit haar naam vermeld zien. Maar elke ongewassen aap die met een bord: dat hij vóór dit, of tegen dat is, het verkeer verspert, ziet ’s avonds reeds zijn smoel op de tee vee. Toch goed dat er een God is. En de foto van vriendin M: haar kleinkind in de wandelwagen met op de achtergrond de middelbare school waar we elkaars eerste liefdes werden. Het tweede wat me deed duizelen was een betoog van acteur en schrijver Ramsey Nasr over waardigheid. Iets wat de kern van ons mens-zijn is. En waar geen sprake was tijdens de slavernij, de Tweede Wereldoorlog en recenter nu in Gaza waar kinderen hun eigen naam op hun lichaam schrijven zodat ze als ze eenmaal zijn gedood geïdentificeerd kunnen worden. Op nummer drie, het verhaal van cabaretier en filosoof Tim Franssen over de rol die waarden spelen in de democratie. Hij vindt dat politiek met een op waarden gebaseerde visie de enige manier is waarop een democratie op termijn levensvatbaar blijft. Dan hebben, wederom met de kennis van nu, 2,5 miljoen mensen gestemd op conservatieve waarden als Joods-christelijke en humanistische wortels die de dominante en leidende cultuur moeten vormen, boeren die moeten blijven boeren en geen samenwerking binnen de EU, maar nationalisme. Is natuurlijk gemakkelijk, hier achter m’n bureau wat PVV-standpunten kopiëren. Ik heb een dak van een miljoen boven mijn hoofd, ben hoog opgeleid en kan kopen, vliegen, uitgaan wat ik wil. En heb dus tijd en verstand om na te denken over klimaat en racisme. Elitair, jazeker. De laatste hoofdbreker was de onopvouwbare kandidatenlijst waarvan ik alle namen afging, op zoek naar vogel- en andere dierenachternamen. Waarom? Omdat het mij, vanwege de combinatie van mijn eigen achternaam en die van de vrouw op wie ik heb gestemd – Haan Koekkoek – een goed idee leek voor zwevende kiezers om op iemand met een dierenachternaam te stemmen. Ongeacht de partij. Ik kwam uit op 31 achternamen met een dier erin. Veel vossen, een paar leeuwen, een schelvis en zeven vogels, waaronder de stoorvogel. Helaas geen echte vogel, maar een predikant van de vrije evangelisatie gemeente. De zondagavond is heilig voor hem en zijn vrouw lees ik in een interview. In de zin dat ze die avond vrij voor elkaar houden. Wat ze dan doen? ‘Dan kijken we een preek via YouTube, nemen we de dagen door die voor ons liggen en bidden we samen.’ Man E en ik plannen ook regelmatig zo’n dag, EI-dag heet het bij ons. ‘Dan kijken we een serie op Netflix, nemen we de dagen door die voor ons liggen en laten we samen de hond uit.’ Dit alles raasde door mijn hoofd en dat terwijl de verkiezingsuitslag nog moest komen. Maar dat gaf niet. Want toen ik bij schoonzus L op bezoek was, wist ik weer hoe het allemaal zat. Schoorvoetend vroeg ze me of ze mijn litteken mocht zien. Staand in mijn ontblote bovenlijf keek in haar ogen. Dat was waardevol en weerloos.
Niet over praten 